Łotwa XIX w.
Skomplikowane dzieje polityczne Łotwy, której ziemie w różnych okresach należały w całości bądź części do Polski (Inflanty Polskie), Szwecji (Inflanty Szwedzkie) i Rosji (część szwedzka przeszła w jej ręce w r. 1721, polska w 1772), sprawiły, wraz z szeregiem czynników natury społecznej i ekonomicznej, że literatura łotewska pojawiła się z opóźnieniem w stosunku do innych literatur europejskich i postać artystyczną przybrała dopiero w XIX wieku. Pierwsze druki w języku łotewskim ukazały się wprawdzie już w XVI wieku, łotewska zaś postylla Georga Manceliusa (1593-1654) wznawiana była wielokrotnie aż po wiek XIX, jednakże aż do połowy wieku XVIII piśmiennictwo miało charakter tylko religijny. Pierwszym łotewskim pisarzem świeckim był Gotthard Friedrich Stender Starszy (Vecais Stenders, 1714-1796), autor bajek i pieśni o charakterze dydaktycznym, ale i sentymentalnym. Pod wpływem idei oświecenia, Woltera i Rousseau kształtowała się niemieckojęzyczna, akcentująca jednak etniczną i kulturową odrębność Łotyszów, twórczość Harlieba Helviga Merkela (1769-1850). Mitologizowaną historię wczesnych, niezależnych plemion łotewskich przedstawił on w dziele Wanem Imanta. Saga łotewska (Wannem Ymanta. Eine lettische Sage, Lipsk 1802, wyd. łotewskie Ryga 1905); motyw legendarnego bohatera łotewskiego Wanema Imanty wszedł za jego sprawą na trwałe do literatury łotewskiej i był podejmowany m.in. przez Rainisa i jego żonę Aspazję. Merkel wywarł silny wpływ na rozwój
łotewskiej literatury narodowej. W jej dziejach pierwszym pisarzem - Łotyszem z pochodzenia był tzw. Niewidomy Henryk (1783-1828, Neredzlgais Indrikis), ślepy od dzieciństwa samouk, układający pieśni w stylu zapoczątkowanym przez Stendera Starszego (Pieśni tego niewidzącego Henryka, Ta neredzigd Indrika Dziesmas, 1806). Jednakże romantyzm pojawił się w literaturze łotewskiej z opóźnieniem i przybrał postać ideologii odrodzenia narodowego. Tendencję do ukształtowania literatury łotewskiej jako literatury narodowej reprezentowała grupa tzw. Młodych Łotyszów, której postacią główną był Kriśjanis Valdemars (1825-1891), redaktor i wydawca demokratycznego tygodnika
W fazę dojrzałą wstąpił łotewski romantyzm dopiero w latach 1870-1880 i wówczas doszedł w literaturze do głosu historyzm. Jego wyrazicielem był Andrejs Pumpurs (1841-1902), autor narodowego eposu Ldćplesis (1888), napisanego pod wpływem inspiracji ze strony fińskiej Kalevali i estońskiego Kalevipoega. Treścią eposu są dzieje mitycznego Lacplesisa - syna człowieka i niedźwiedzicy, który dokonawszy wielu bohaterskich czynów padł w walce z synem czarownicy nad rzeką Dźwiną. Większość pseudomitologicznych motywów dzieła wyprowadzona została z łotewskiego folkloru, opisy zaś walk Łotyszów z zakonem kawalerów mieczowych oraz uwagi na temat popadnięcia Łotyszów w zależność od Niemców (w XIII wieku Ryga należała do Hanzy) łączyły się z przejrzystą symboliką narodową i były
pretekstem do wyrażenia wiary, iż naród łotewski zyska niezawisłość. Motywy tego eposu weszły do kanonu narodowych tematów łotewskich i realizowane były później wielokrotnie w malarstwie i literaturze (m.in. Rainis). Twórcą łotewskiej ballady romantycznej był Auseklis (właśc. Mikelis Krogzemis, 1850-1879), zaś w Rydze w r. 1870 powstał łotewski teatr, kierowany przez lat piętnaście przez Adolfa Alunansa (1848-1912), nazwanego z powodu zasług organizacyjnych mianem "Ojca teatru łotewskiego".
